Cơ sở hạ tầng của thời đại hậu niềm tin: Web3 không còn chỉ là sản phẩm trong phòng thí nghiệm

Kể từ khi nhà khoa học người Anh Tim Berners-Lee đề xuất khái niệm “World Wide Web” vào năm 1990, công nghệ mạng đã trải qua hơn ba thập kỷ phát triển; diện mạo của nó đã chuyển từ việc hiển thị thông tin tĩnh ở giai đoạn đầu sang hệ thống mạng phi tập trung ngày nay, nơi nhấn mạnh vào vai trò chủ động của người dùng, quyền sở hữu dữ liệu và việc tái thiết lập niềm tin.

Sự chuyển biến này bề ngoài có thể được xem là quá trình phát triển tự nhiên của công nghệ, song về bản chất, đó thực chất là một cuộc tái phân bổ quyền lực sâu sắc xoay quanh các vấn đề “ai nắm giữ quyền kiểm soát thông tin”, “ai xây dựng trật tự số” và “ai chi phối dòng chảy giá trị”. Mạng internet chưa bao giờ là một công cụ trung lập. Mỗi lần thay đổi “thế hệ” thực chất đều tương ứng với việc vẽ lại ranh giới quyền lực giữa người sản xuất và người tiếp nhận thông tin, giữa nền tảng và người dùng, giữa nhà nước và cá nhân.

Trong thời kỳ Web 1.0, tức là từ năm 1990 đến khoảng năm 2004, quyền phát hành thông tin nằm trong tay một số ít tổ chức chuyên nghiệp và nhà phát triển, trong khi đại đa số người dùng chỉ đóng vai trò là người đọc. Thời kỳ này được đặc trưng bởi nội dung tĩnh, tương tác hạn chế, rất ít người sáng tạo, trong khi người dùng chủ yếu là những người tiêu dùng thụ động. Mặc dù thể hiện lý tưởng về sự lưu thông tự do của tri thức, nhưng sự thiếu tương tác và hạn chế trong việc truyền tải nội dung một chiều cũng bộc lộ những giới hạn trong quá trình dân chủ hóa mạng.

Thời gian nhanh chóng trôi về năm 1999, khi Darcy DiNucci lần đầu tiên đưa ra khái niệm “Web 2.0” và được O’Reilly Media phổ biến rộng rãi vào năm 2004, đánh dấu sự khởi đầu của một kỷ nguyên mà mọi người đều có thể sáng tạo, các nền tảng mạng xã hội bùng nổ và khối lượng dữ liệu đạt mức chưa từng có. Tuy nhiên, điều trớ trêu là làn sóng sáng tạo dường như phi tập trung này lại dẫn đến kết cục là quyền sở hữu dữ liệu và nền kinh tế sự chú ý bị một số ít nền tảng độc quyền. Các gã khổng lồ công nghệ như Facebook, Google, Amazon đã thống trị dữ liệu người dùng, lưu lượng thương mại và các quy tắc cộng đồng, khiến “mạng mở” dần trở thành “vườn tường bao” của các nền tảng.

Sự trỗi dậy của Web3, hay Internet thế hệ thứ ba, có thể được xem là phản ứng cơ bản trước sự mất cân bằng quyền lực này. Cốt lõi của nó không chỉ nằm ở việc ứng dụng “công nghệ blockchain”, mà còn ở nỗ lực tái cấu trúc nền tảng niềm tin trên mạng, chủ quyền dữ liệu và cơ chế khuyến khích kinh tế. Kể từ khi vụ bê bối PRISM năm 2013 phơi bày việc các cơ quan tình báo Mỹ và Anh đã lâu nay đánh cắp dữ liệu kỹ thuật số của công dân toàn cầu, công chúng mới nhận ra rằng: trong kiến trúc Web2 hiện tại, người dùng gần như không có quyền tự chủ đối với thông tin cá nhân, và niềm tin kỹ thuật số giữa các quốc gia cũng đang đứng trước nguy cơ sụp đổ.